พระราชกรณียกิจด้านการอนุรักษ์
สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงสนพระราชหฤทัยในทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม พระราชทานพระราชดำริและพระราชทรัพย์ส่งเสรมิให้เกิดการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติอย่างครบวงจร ตลอดจนการให้ความรู้ ปลูกจิตสำนึกแก่ราษฎรให้ตระหนักถึงความสำคัญของทรัพยากรธรรมชาติในท้องถิ่น และร่วมมือกันอนุรักษ์อย่างเป็นรูปธรรม โครงการสิ่งแวดล้อมอันเนื่องมาจากพระราชดำริจำนวนมากล้วนอำนวยประโยชน์แก่ราษฎรและประเทศชาติเป็นที่ประจักษ์อย่างกว้างขวาง
สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ได้โดยเสด็จพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงเยี่ยมราษฎรทั่วทุกภูมิภาค ทรงรับทราบถึงความทุกข์ยากของราษฎรอันเนื่องมาจากที่ดินทำกินมีสภาพแวดล้อมแห้งแล้ง ดินเสื่อมสภาพเพราะการตัดไม้ทำลายป่า จึงมีพระราชปณิธานอันแน่วแน่ที่จะดำนเนินการพลิกฟื้นผืนแผ่นดินให้อุดมสมบูรณ์เหมือนในอดีต ทรงชักชวนราษฎรให้ร่วมมือร่วมใจปลูกป่าใน โครงการป่ารักน้ำ สนองแนวพระราชดำริในพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร เพื่อให้ป่าและคนอยู่ร่วมกันได้อย่างมีความสุข โดยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ปลูกป่าเป็นตัวอย่างครั้งแรก เมื่อวันที่ ๒๐ ธันวาคม พุทธศักราช ๒๕๒๕ มีเนื้อที่ ๑ ไร่ บริเวณเชิงเขาภูผาเหล็ก ติดกับอ่างเก็บน้ำคำจวง บ้านถ้ำติ้ว อำเภอส่องดาว จังหวัดสกลนคร
เมื่อราษฎรทราบถึงพระราชดำริในการฟื้นฟูป่าต้นน้ำ จึงร่วมกันปลูกป่าน้อมเกล้าฯ ถวายเป็นจำนวนหลายพันไร่ นอกจากนั้นพระองค์ยังทรงขยายผลโครงการป่ารักน้ำในพื้นที่ต่าง ๆ อีกหลายจังหวัด เป็นผลให้ป่าเสื่อมโทรมกลับฟื้นคืนความชุ่มชื้นสู่ผืนดิน และก่อให้เกิดโครงการอนุรักษ์ป่าตามแนวพระราชดำริหลายโครงการ อาทิ
โครงการบ้านเล็กในป่าใหญ่
ทรงมีพระราชดำริให้พัฒนาคุณภาพชีวิตของราษฎรโดยยึดหลัก ๓ ประการ คือ รักษาสภาพป่ามิให้ถูกทำลาย ฟื้นฟูสภาพป่าให้คืนสู่ธรรมชาติ โดยให้มีทั้งป่าธรรมชาติและป่าไม้ใช้สอย และพัฒนาคุณภาพชีวิตของราษฎรให้มีอาชีพและที่ทำกินถาวรตามหลักของพระองค์ คือ ให้คนอยู่กับป่าได้อย่างกลมกลืนและเกื้อกูลกัน
โครงการราษฎรอาสาสมัครพิทักษ์ป่า
ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดตั้งขึ้นครั้งแรกที่จังหวัดอำนาจเจริญ พระราชทานทรัพย์ส่วนพระองค์จัดฝึกอบรมให้ราษฎรเห็นความสำคัญและมีจิตสำนึกร่วมกันในการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมในท้องถิ่น พระราชทานธงและเข็ม “พิทักษ์ป่า เพื่อรักษาชีวิต” ให้แก่หมู่บ้านและบุคลากรที่มีผลงานเด่นเพื่อเป็นขวัญและกำลังใจ
โครงการคืนสรรพชีวิตสู่ธรรมชาติ
ประกอบด้วยโครงการพระราชดำริต่าง ๆ ซึ่งทรงพระกรุณาโปรดกเล้าฯ ให้หน่วยราชการและราษฎรดำเนินการฟื้นฟูระบบนิเวศอย่างครบวงจร อาทิ โครงการคืนชีวิตกล้วยไม้ไทยสู่ไพรพฤกษ์อันเนื่องมาจากพระราชดำริ โครงการพัฒนาแหล่งกล้วยไม้เพื่อการอนุรักษ์และการท่องเที่ยว โครงการฟื้นฟูปลาไทยตามแนวพระราชดำริ โครงการฟื้นฟูและอนุรักษ์ป่าทุ่งทะเลอันเนื่องมาจากพระราชดำริ โครงการศึกษาความหลากหลายและนิเวศวิทยาของหิ่งห้อยในพระเทศไทยในพระราชดำริ โครงการสมเด็จฯ อนุรักษ์พันธุ์เต่าทะเล โครงการคืนช้างสู่ธรรมชาติ
โครงการศูนย์ศึกษาพรรณไม้ป่าสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์
ทรงมีพระราชดำริให้จัดตั้งศูนย์รวบรวมพรรณไม้ป่าทั่วประเทศ เพื่อเป็นแหล่งศึกษาและขยายพรรณไม้ป่ามิให้สูญพันธุ์
โครงการฟื้นฟูทรัพยากรชายฝั่งทะเล
ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ดำเนินโครงการตามที่ราษฎรชาวประมงจังหวัดปัตตานีกราบบังคมทูลขอพระราชทานความช่วยเหลือ โดยโปรดเกล้าฯ ให้จัดตั้งสถานีเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่งและอนุบาลสัตว์น้ำเพื่อปล่อยลงทะเล ครอบคลุมพื้นที่ชายฝั่งทะเลรวม ๑๕ แห่ง